* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * ** * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
.................................................................................Κείμενα και Ιστορία της Ταξιδιωτικής γραφής............
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

~~


...................."Η συμφιλίωση των πολιτισμών περνά μέσα από την οικουμενικότητα της Παιδείας"

........................................................."Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει" Γιώργος Σεφέρης [1900-1971]

Editorial // περιηγητής
Η Φωτό Μου
Επιμέλεια Σελίδας: Πάνος Αϊβαλής - http://www.yfos-texnes.blogspot.gr

Δευτέρα, 4 Δεκεμβρίου 2017

«Daubelle Carte Generale des Provinces Asiatiques de Empire Ottoman» - Χάρτης του διάσημου Γερμανού Γεωγράφου Henri Kiepert. Βερολίνο 1884


Γενικά Αρχεία του Κράτους- Αρχεία Ν. Λέσβου






«Daubelle Carte Generale des Provinces Asiatiques de Empire Ottoman» χάρτης του διάσημου Γερμανού Γεωγράφου Henri Kiepert. Βερολίνο 1884. Κλίμακα: 1:1.500.000. Έχει κίτρινο χρώμα (πιθανόν λόγω παλαιότητας και χρήζει συντήρησης την οποία σχεδιάζουμε άμεσα). Διαστάσεις 1,60 Χ 0,93. Απεικονίζει τις Ασιατικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το νησί μας.


Πάνος Αϊβαλής

Τρίτη, 22 Αυγούστου 2017

Ο Παναγιώτης Ποταγός σε συνεδρία της Γαλλικής Γεωγραφικής Εταιρείας


Έν τη Republique Franscaise της 15ης Μαΐου [1879;]

[1] αναγινώσκομεν τα επόμενα:

Έν τη συνεδριάσει της τελευταίας Παρασκευής η εταιρεία της Γεωγραφίας[2] ενησχολήθη είς την ακρόασιν συντόμου αναλύσεως των εκπληκτικών ταξειδίων, άτινα διεξήγαγεν έν Ασία και Αφρική ο Έλλην κ. Παναγιώτης Ποτάγος. Η ανάλυσις αύτη συνετάχθη δια μεν το ασιατικόν μέρος υπό του κ. Chde Ujfalvy δια δε το αφρικανικόν υπό του κ. HDuveyrier.  Η εκλογή των δύο εισηγητών υποδεικνύει αρκετά την αξίαν, ήν η Εταιρεία της Γεωγραφίας αποδίδει είς τα ταξείδια του κ. Ποτάγου. Ο τολμηρός περιηγητής ή παρών έν τη συνεδριάσει ταύτη.

Ο κ. Duveyrier εμποδισθείς να παρευρεθή είς την συνεδρίασιν δεν ηδυνήθη ν’ αναγνώση την εκτεταμένην επί τούτου πραγματείαν του, αλλ’ ο κ. Maunoir γενικός γραμματεύς παρέσχεν ανάλυσιν αυτής ήτις μετά των λεπτομερειών, άς ανέπτυξεν ο κ. Ujfalvy επιτρέπει να λάβη τις ιδέαν των θαυμασίων περιηγήσεων, άς επεχείρησεν ο νέος ούτος Μάρκος Πόλος.
Ο κ. Ποτάγος κατέλιπε τω 1867 την πατρίδα του Ελλάδα. Αποβιβάζεται το κατ’ αρχάς είς Τρίπολιν της Συρίας και μεταβαίνει δια του Βαγδάτ είς Τεχεράνην, οπόθεν επισκέπτεται μέγα μέρος της Περσίας, καταφθάνει είς Μεσχέδ, έπειτα είς Χεράτ και διευθύνεται κατόπιν είς Κανδαχάρ. Από Κανδαχάρ ανέρχεται προς το Ινδουκούς το οποίον διαπερνά, διέρχεται το Βαδαξάν, το Βακχάν και ανέρχεται είς το οροπέδιον του Παμήρ, το οποίον διαβαίνει καθ’ όλην την έκτασίν του δια να καταβή έκ νέου είς Κασγάρ. Εκείθεν διευθυνόμενος προς τα βορειανατολικά φθάνει το 1871 είς την Όασιν Χαμή, έπειτα είς Ουλιασσουτάϊ αφού διαπέρασε την Δζουγγαρίαν. Εδώ τα εμπόδια πολλαπλασιάζονται προ αυτού. Στέλλεται οπίσω προς Χαμί[3], όπου αι κινεζικαί αρχαί τον κρατούσιν αιχμάλωτον πλέον του έτους.
Ευτυχώς επίστατο την ιατρικήν, άλλως ήθελε καταδικαστή είς θάνατον. Ηδυνήθη τέλος να δραπετεύση, άλλ’ απώλεσε τας συλλογάς του και μέρος των σημειώσεών του, διελθών δε το Τχιάν Χάς, έφθασε μετ’ ού πολύ είς Κουλδζά οπόθεν ευκόλως αφίκετο είς Ρωσσίαν.
Ο κ. Ποτάγος είχεν ανάγκην αναπαύσεως και ανεπαύθη επί διετίαν έν Θεσσαλονίκη, έν ή μετήρχετο τον ιατρόν, αλλά η ανάπαυσις αύτη τον εβάρυνε και μετά δύο έτη ανεχώρησεν έκ νέου. Επεσκέφθη τον ισθμόν του Σουέζ, τας ακτάς της Ερυθράς Θαλάσσης, έφθασεν είς Βομβάην, έπειτα ήθελε να εισέλθη είς Αφγανιστάν και να διαπεραιωθή είς Καβούλ διά της περί τον Ινδόν χώρας. Αι αγγλικαί αρχαί αντέστησαν, αλλ’ ο κ. Ποτάγος μεταβάλλει το δρομολόγιόν του επιβιβάζεται δια την Περσίαν διέρχεται κατά μήκος την χώραν όλην και κάμπτει προς ανατολάς παρά το Σεϊστάν, κατορθόνει να φθάση είς Καβούλ δια μέρους αντιθέτου των πρώτων αυτού σχεδίων. Έκτοτε, ουδέν τον εμπόδισεν, όπως ακολουθήση τον Ινδόν, διελθών την δίοδον του Κουρούμ και επιχειρών κατ’ αντίθετον διεύθυνσιν το ταξείδιον, όπερ αρχήθεν εμελέτα.
Φθάνει είς Βομβάην, οπόθεν μεταβαίνει είς Καλκούταν και εξαφθείς έκ των αλλεπαλλήλων τούτων ταξειδίων επιβιβάζεται δι’ Αφρικήν. Ανέρχεται τότε τον Νείλον και άρχεται ερευνών τας χώρας τας κειμένας προς Ν. του Φόρ και προς Δ. του Βαχάρ-έλ-Δισύρ. Ακολουθεί και προσδιορίζει την πορείαν του ποταμού Βερέ, όστις κατ’ αυτόν είναι ο Ουελλέ του περιηγητού Σβάϊν-Φούρτ, παρέχων τα ύδατά του είς εσωτερικήν λεκάνην, πιθανώς την του Σαρί. Μεταβάλλει τους υπό του Σβάϊν-Φούρτ χαραχθέντας χάρτας κατά τας εντοπίας παραδόσεις και υπερβαίνει τα υπό του περιηγητού τούτου εξετασθέντα σημεία, χωρίς δυστυχώς να δυνηθή να ορίση το δρομολόγιον αυτού άλλως ή δια της πυξίδος. Έν τούτοις και τοιούτοι όντες οι χάρται του κ. Ποτάγου παρουσιάζουσι μέγα ενδιαφέρον και η εξέτασις αυτών ήν θα ποιήση έν προσεχεί συνεδριάσει της εταιρίας ο κ. Duveyrier,  πολλά θα αποκαλύψη νέα γεγονότα.
Ο κ. Ποτάγος προτίθεται να συνενώση έν πολλοίς τόμοις τα αποτελέσματα της Οδυσσείας του, Οδυσσείας τόσω μάλλον σπουδαίας όσω εξετελέσθη υπό έλληνος, υιού των παλαιών εκείνων θαλασσοπόρων, όστις ανεύρεν έν εαυτώ ζώσαν και ακεραίαν μετά πάροδον χιλιάδων ετών την ψυχήν των Αργοναυτών, του Νεάρχου και του Πυθέα.
Αν ο κ. Ποτάγος περιορισθή να αναφέρει έν τω έργω του πραγματικά γεγονότα μετά των παρατηρήσεών του και αν αποφύγη τας θεωρίας και τας τολμηράς γενικότητας, η επιστήμη θα τω οφείλη αναμφιβόλως σπουδαιοτάτας αποκαλύψεις. Από της σήμερον δ’ αξιούται να καταταχθή μεταξύ των θαυμαστέρων ερευνητών της γης.
(αναδημοσίευση από την εφημερίδα Ώρα[4] της 10.5.1880)



Arcadians.gr
9 Απριλίου 2017
==============
Η σελίδα μας ευχαριστεί θερμά τον ερευνητή κ. Αντώνη Ν. Βενέτη από το Μοναστηράκι Δωρίδος που μας γνωστοποίησε το ανωτέρω άρθρο για τον Παναγιώτη Ποταγό.



[1]Πιστεύουμε ότι η έν λόγω συνεδρία πραγματοποιήθηκε τον Μάϊο του 1879.
[2] Η Γεωγραφική Εταιρεία της Γαλλίας.
[3] Εννοεί την Όαση Χαμή.
[4] Κατά την αντιγραφή ακολουθήσαμε πιστά την ορθογραφία και το συντακτικό της εφημερίδας «Ώρα».

Δευτέρα, 31 Ιουλίου 2017

Πέντε (5) περιηγητές καταγράφουν την κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα

    ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ   



Σαν Σήμερα η υπουργός Πολιτισμού, Μελίνα Μερκούρη, θέτει το θέμα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στη χώρα μας, στη Διάσκεψη των υπουργών Πολιτισμού της UNESCO στο Μεξικό. 
Αυτές είναι οι πρώτες μαρτυρίες ενός εγκλήματος χωρίς προηγούμενο.
ατά την πρώτη μου περιοδεία στην Ελλάδα είχα την τραυματική εμπειρία που είναι αδύνατον να εκφραστεί με λόγια, να είμαι παρών όταν απογύμνωναν τον Παρθενώνα από τα καλύτερα γλυπτά του και όταν πετούσαν στο έδαφος μερικά από τα αρχιτεκτονικά του μέλη. Είδα να κατεβάζουν αρκετές μετόπες από τη νοτιοανατολική άκρη του ναού. Ήταν στερεωμένες ανάμεσα στα τρίγλυφα, σαν σε εσοχή, και για να τις σηκώσουν ήταν αναγκαίο να γκρεμίσουν το μεγαλόπρεπο γείσο που τις κάλυπτε. Την ίδια τύχη είχε και η νοτιοανατολική γωνία του αετώματος∙ κι αντί για τη γραφική ομορφιά και την άριστη συντήρηση που είχε όταν τον πρωτοείδα, έχει τώρα συγκριτικά περιπέσει σε μια κατάσταση φθοράς και εγκατάλειψης".   

Έντουαρντ Ντόντουελ (1767-1832), Ιρλανδός ζωγράφος, περιηγητής και αρχαιόφιλος, Επισκέφθηκε την Ελλάδα τρεις φορές: το 1801, το 1805 και το 1806. Το 1819 εξέδωσε το «A Classical and Topographical Tour Through Greece», μια λεπτομερή έκθεση των ταξιδιών του σε δύο μεγάλους τόμους, που αποτελεί βασική πηγή πληροφοριών πάνω στις συνθήκες ζωής της Ελλάδας πριν από τον αγώνα για την ανεξαρτησία.

5 περιηγητές καταγράφουν την κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα
Έντουαρντ Ντόντουελ (1767-1832). Οι άνδρες του Λόρδου Έλγιν 
αφαιρούν τα γλυπτά από τον Παρθενώνα.
"Τρίτη, 25 Μαΐου. Μάθε πως, εκτός από τα πέντε κιβώτια που σου έχω ήδη πει, έπεισα τον Πλοίαρχο Χoστ να πάρει άλλα τρία: τα δύο έχουν ήδη φορτωθεί στο καράβι και το τρίτο θα το πάρουν όταν επιστρέψει από την Κόρινθο. Πόσο μόχθησα για να τα καταφέρω όλα αυτά! Μ' αγαπάς πιο πολύ γι' αυτό, Έλγιν;   

Και πόσο πίεσα τον Λουζιέρι για να βάλει να φτιάξουν κιβώτια γι' αυτά τα τελευταία δέματα!   
Σε ικετεύω να δείξεις την ευαρέσκειά σου (άφησε καταμέρος τη διπλωματική ιδιότητα) στον Πλοίαρχο Χοστ, που φόρτωσε τόσα στο πλοίο. Είμαι τώρα ικανοποιημένη γι' αυτό που πάντοτε πίστευα: πως δηλαδή οι γυναίκες, αν καταπιαστούν, μπορούν να κάνουν πολύ περισσότερα από τους άντρες. Βάζω ό,τι στοίχημα θέλεις πως, αν ήσουν εδώ, δεν θα 'χες βάλει στο καράβι ούτε τα μισά απ' όσα εγώ.   

Όσο για να κατέβουν τα άλλα πράγματα που θέλεις από την Ακρόπολη, αυτό είναι τελείως αδύνατον πριν επιστρέψεις. Ο Λουζιέρι λέει ότι ο Πλοίαρχος Λέισυ, όταν πρωτοήρθε, δεν συμφωνούσε να κατεβούν τα πράγματα, στο τέλος όμως ήταν πιο ενθουσιώδης απ' όλους τους άλλους και ήθελε να πάρεις οπωσδήποτε ολόκληρο τον ναό των Κάρυ...κάπως, αυτόν που έχει τα αγάλματα των γυναικών".   

Απόσπασμα επιστολής της Mary Nisbet προς τον σύζυγό της λόρδο Έλγιν, στις 25 Μαΐου του 1802. Ήταν μια από τις πιο δυναμικές γυναίκες της εποχής της. Συνόδευσε το σύζυγό της, στα διπλωματικά του καθήκοντα στην Κωνσταντινούπολη, μεσολάβησε να εισάγουν το εμβόλιο της ευλογιάς στην Ανατολή, αλλά πρωτίστως κανόνισε τα πρακτικά ζητήματα της αποκόλλησης και μεταφοράς των γλυπτών του Παρθενώνα. Όλα αυτά, ωστόσο, επισκιάστηκαν από το σκανδαλώδες της διαζύγιο,  αργότερα.

5 περιηγητές καταγράφουν την κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα
Οι υπάλληλοι του Βρετανικού Μουσείου μετακινούν 
ένα κομμάτι από τα γλυπτά του Παρθενώνα. Φωτό: Getty Images
"Ένας αγράμματος υπηρέτης του Δισδάρη της Αθήνας... με διαβεβαίωσε πως, όταν τα πέντε άλλα κορίτσια έχασαν την αδελφή τους, εκδήλωναν τη θλίψη τους, καθώς έπεφτε το βράδυ, γεμίζοντας τον αέρα με του πιο γοερούς αναστεναγμούς και θρήνους, πως ο ίδιος είχε ακούσει το παράπονό τους και πως πάντα επηρεαζόταν σε τέτοιο βαθμό ώστε αναγκαζόταν να φεύγει από την Ακρόπολη μέχρι να σταματήσουν∙ και πως η αρπαγμένη αδελφή άκουγε τη φωνή τους και κατέπληξε την κάτω πόλη, όπου την είχαν τοποθετήσει, απαντώντας τους στους ίδιους θρηνώδεις τόνους. Δεν μπορούμε να αρνιόμαστε να παραδεχτούμε ότι οι Αθηναίοι δεν είναι τόσο αδιάφοροι όσο μας τους παρουσιάζουν καμιά φορά απέναντι στα θαύματα και τα μνημεία της πόλης τους".   

Φρειδερίκος Ντάγκλας, νεαρός αριστοκράτης, ταξιδιώτης της εποχής, συγγραφέας του «An Essay on Certain Points Of Resemblance Between The Ancient And Modern Greeks»(1813).

5 περιηγητές καταγράφουν την κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα
John Hobhouse
"Όσον αφορά τα αγάλματα, ανάμεσα στους απλούς Αθηναίους επικρατεί μια περίεργη ιδέα, ότι πρόκειται για πραγματικά σώματα, ακρωτηριασμένα και στοιχειωμένα στη σημερινή τους απολίθωση από μάγους, που θα τα έχουν στην εξουσία τους όσο οι Τούρκοι είναι κυρίαρχοι της Ελλάδας∙ ύστερα, θα μεταμορφωθούν στα πρωτινά τους σώματα. Το πνεύμα μέσα τους αποκαλείται Αράπης, και συχνά ακούγεται να κλαίει και να θρηνεί για την κατάστασή του. Στις μέρες μας μερικοί Έλληνες που μετέφεραν από την Αθήνα στον Πειραιά ένα κιβώτιο με μερικά από τα Ελγίνεια Μάρμαρα, το πέταξαν κάτω, και για κάμποση ώρα κανείς δεν μπορούσε να τους πείσει να το αγγίξουν, γιατί όλο έλεγαν ότι άκουσαν τον Αράπη (δηλαδή το μαγεμένο πνεύμα μέσα στο γλυπτό) να κλαίει και να στενάζει για τα άλλα πνεύματα που έμεναν σκλαβωμένα στην Ακρόπολη. Οι Αθηναίοι υποθέτουν ότι η κατάσταση αυτών των μαγεμένων μαρμάρων θα βελτιωθεί αν φύγουν από τη χώρα οι Τούρκοι τύραννοι". 

John Hobhouse (1786-1869), Άγγλος πολιτικός, φίλος του λόρδου Βύρωνα και συγγραφέας του «Journey Through Albania» (1813).

5 περιηγητές καταγράφουν την κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα
Benjamin Robert Haydon. Σκίτσο κεφαλής αλόγου από τα γλυπτά 
του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο
"Το πρώτο πράγμα στο οποίο έπεσε το βλέμμα μου ήταν ο καρπός του χεριού ενός αγάλματος σε μια από τις ομάδες των γυναικών, στον οποίο φαίνονταν, αν και η μορφή ήταν γυναικεία, η κερκίς και η ωλένη. Έμεινα έκπληκτος, γιατί δεν τις είχα δει ποτέ ούτε καν να διαγράφονται σε γυναικείο καρπό σε αρχαίο έργο. Έριξα τη ματιά μου στον αγκώνα και είδα τον εξωτερικό κόνδυλο να επηρεάζει φανερά το σχήμα, όπως στη φύση. Είδα ότι ο βραχίονας βρισκόταν σε ανάπαυση και τα μαλακά τμήματά του ήταν χαλαρά. Αυτός ο συνδυασμός φύσης και ιδέας που ένιωθα ότι έλειπε τόσο πολύ στην υψηλή τέχνη εξετίθετο εδώ μέρα μεσημέρι για να σε πείσει. Η καρδιά μου πήγαινε να σπάσει! Ακόμη κι αν δεν είχα δει τίποτε άλλο, είχα δει αρκετά για να με κρατήσουν στη φύση για την υπόλοιπη ζωή μου...   Αισθάνθηκα σαν κάποια θεία αλήθεια να είχε λάμψει μέσα στο μυαλό μου και κατάλαβα ότι αυτά [τα μάρμαρα] θα ξυπνούσαν επιτέλους την τέχνη της Ευρώπης από τον λήθαργό της στο σκοτάδι".   
Η αντίδραση του Άγγλου ζωγράφου Μπέντζαμιν Ρόμπερτ Χαίηντον (1786-1846), ειδικευμένου σε μεγάλες ιστορικές συνθέσεις, όταν αντίκρισε τα γλυπτά του Παρθενώνα στην πρώτη τους έκθεση για το κοινό, την οποία διοργάνωσε ο λόρδος Έλγιν στο κτίριο του Παρκ Λέιν στο Λονδίνο τον Ιούνιο του 1807, προκαλώντας κάτι σαν ηλεκτρική εκκένωση στην πόλη.   
Οι μαρτυρίες έχουν ληφθεί από το βιβλίο του Richard Stoneman «Aναζητώντας την κλασική Ελλάδα» (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1996).

_______________
Πηγή: LiFO
από την  Ανασκαφή:  http://anaskafi.blogspot.com/2017/07/5_30.html#ixzz4oPLGLRy5

Τρίτη, 23 Μαΐου 2017

Οι Έλληνες μέσα από τα μάτια ενός Φιλανδού το 1897

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ


Του Σπύρου Κακουριώτη


«Οι εφημερίδες της Αθήνας μάλλον δεν θα είχαν πρόβλημα να γίνεται πόλεμος ακόμα και κάθε χρόνο. Μ’ αυτόν τον τρόπο κέρδιζαν το ψωμί τους». Μ’ αυτά τα διόλου κολακευτικά λόγια περιγράφει την ατμόσφαιρα που συνάντησε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του «ατυχούς πολέμου» του 1897 ο Φιλανδός Ίντο Κόνραντ Ίνχα, φωτογράφος, συγγραφέας, μεταφραστής και δημοσιογράφος, που είχε βρεθεί στην ελληνική πρωτεύουσα απεσταλμένος της εφημερίδας του προκειμένου να καλύψει τα γεγονότα.
Μέρος των σπαρταριστών ανταποκρίσεών του, που αργότερα δημοσιεύτηκαν σε βιβλίο υπό τον τίτλο Ελλάς και Έλληνες, μεταφράζει η Μαρία Μαρτζούκου και δημοσιεύει το περιοδικό Το Δέντρο στο τεύχος του (214-215) που μόλις κυκλοφόρησε.
Διεισδυτική ματιά και οξύτητα πνεύματος χαρακτηρίζουν τις παρατηρήσεις του 32χρονου, τότε, Φινλανδού, που με… σχεδόν βρετανικό χιούμορ αποδίδει στοιχεία του χαρακτήρα των Ελλήνων που αναγνωρίζουμε ακόμη και σήμερα, 120 χρόνια μετά: «Ό,τι είχε χτιστεί στην άμμο κατέρρευσε με τη μία, οι συζητήσεις σταμάτησαν, μεγάλη θλίψη επικράτησε […] Οι απόψεις για τον πόλεμο αντιστράφηκαν. Όταν ο λαός συνήλθε κάπως από το αρχικό σοκ προσπάθησε να παρηγορηθεί κάπως από τις αναφορές του ξένου Τύπου ότι οι Έλληνες πολέμησαν όντως γενναία. Αυτή η χαρά όμως δεν κράτησε πολύ…»
Στο ίδιο τεύχος του καλού περιοδικού, όπου φιλοξενούνται σελίδες αφιερωμένες στον Χόρχε Λουίς Μπόρχες και τον Βλάντιμιρ Ναμπόκοφ, ξεχωρίζουν ακόμη ημερολογιακά αποσπάσματα του Βασίλη Βασιλικού από την επίσκεψή του στην Ισπανία κατά τη διάρκεια της δικής της «μεταπολίτευσης», το 1979, λίγο μετά τον θάνατο του Φράνκο, στην πόλη που υπήρξε η «πρωτεύουσα» των εθνικιστών κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, το Μπούργκος.
Ακόμη, ο Δημήτρης Δεληολάνης καταγράφει με καφκικό τρόπο αλλά και υποδόριο χιούμορ την περιπέτειά του με την ελληνική και την ιταλική γραφειοκρατία, όταν η αιφνίδια απώλεια του διπλώματος οδήγησης, του μοναδικού εγγράφου με το οποίο αναγνωριζόταν η… ύπαρξή του στην Ιταλία (όπου ζει εδώ και 50 χρόνια), τον οδήγησε να αναρωτιέται: «Ποιος είμαι στ’ αλήθεια;»
Την ύλη του καινούργιου τεύχους του Δένδρου συμπληρώνουν επιστολές του Λέοντος Τολστόι για τη χορτοφαγία και την κρεατοφαγία (όπου κατηγορεί τους δικούς του πως τον εξαπάτησαν βάζοντας κρέας στη σούπα του!), του Γκίντερ Γκρας για τον τρόπο ταφής του, ένα δοκίμιο του Τζον Μπάνβιλ για τον Κάφκα, ένα διήγημα του Τζ. Μ. Κούτσι και πολλά άλλα.

___________
[ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ, Τζ. Αλεβιζάτου 82, 156 69, Παπάγου, 210-380.46.30, dentromag@yahoo.gr]
http://literature-review-gr.blogspot.gr/

Τετάρτη, 26 Απριλίου 2017

Η Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα που είδαν Ευρωπαίοι

  Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα του Ν. Ι. Μέρτζου  


Ν. Ι. Μέρτζος



Η Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα εντυπωσιάζει τους Ευρωπαίους επισκέπτες. Στο τελευταίο αυτό σημείωμά μας συνοψίζονται οι σημαντικότερες μαρτυρίες τους από την εμβληματική μελέτη Γρηγορίου-Χεκίμογλου.[1] Υπερβαίνει τις 4 σελίδες ώστε να ολοκληρώσει την εικόνα. Γράφουν κατά χρονολογική σειρά:

* 1801, Edward Daniel Clarke, Άγγλος αρχαιολόγος: Στη Θεσσαλονίκη μας οδήγησαν στο σπίτι του κυρίου Charnaud, του Άγγλου προξένου. Σε µία περίοδο που η πανούκλα βρισκόταν σε τέτοια έξαρση, οι πόρτες του σπιτιού του έμεναν κλειστές σε οποιονδήποτε ανεπιθύμητο επισκέπτη. Ακόμη και οι προμήθειές του παραλαμβάνονταν κάθε μέρα µε µία περιστρεφόμενη μηχανή, όπως εκείνες που χρησιμοποιούνται στα μοναστήρια. Μας είπαν ότι η πανούκλα ήταν εντοπισμένη στα «παζάρια», στο χαμηλότερο τμήμα της πόλης, και στις συνοικίες που κατοικούσαν οι Εβραίοι µε τους οποίους δεν είχαν καμία επαφή. Δυστυχώς, στο τμήμα εκείνο της πόλης βρισκόταν σχεδόν η μοναδική αξιοθέατη αρχαιότητα του τόπου, τα προπύλαια του αρχαίου ιπποδρόμου. Μας είπαν ότι μπορούσαμε να τα δούμε, αρκεί να ήμασταν προσεκτικοί και να µην δεχόμασταν να µας αγγίξει οιοδήποτε πρόσωπο.
Όπως συμβαίνει µε τις αρχαίες και σύγχρονες πόλεις της Ελλάδας, η οικτρή εσωτερική όψη της έρχεται σε αντίθεση µε την ομορφιά της εξωτερικής εμφάνισής της, καθώς υψώνεται αμφιθεατρικά στη λοφοπλαγιά που περιβάλλεται από κυπαρίσσια και άλλα αειθαλή δένδρα και θάμνους. Η διοίκηση της Μακεδονίας εναποτίθεται στα χέρια ενός πασά µε τρεις ιππουρίδες. Μόνον η αστική δικαιοσύνη έχει υπεύθυνο έναν αξιωματούχο που ονομάζεται «μουλάς». Καθώς η επίσκεψή µας σε αυτόν τον τόπο ήταν σύντομη, τα όσα είχαμε ήδη δει από την κοινωνία των «Φράγκων» ήταν αρκετά για να µας κάνουν να λυπούμαστε που δεν μπορούσαμε να παρατείνουμε τη διαμονή µας, έστω και σε πείσμα της πανούκλας. Όλα τα είδη τροφίμων είναι φτηνά στην αγορά της πόλης. Μία γαλοπούλα κοστίζει μόνον 25 παράδες. Μία χήνα είκοσι. Τα πουλιά είναι τόσο περιφρονημένα, που δύσκολα θα τα έτρωγαν και οι φτωχότεροι κάτοικοι. Το ψωμί είναι εξαιρετικό. Στο σπίτι του προξένου µας τρώγαμε καϊμάκι και φρέσκο βούτυρο.
Τρομερή ελονοσία εκδηλώνεται στην περίοδο του καλοκαιριού κοντά στις εκβολές όλων των ποταμών και στις ακτές των λιμνών, όπως και σε όλες τις πεδιάδες, ειδικά εκεί που καλλιεργείται βαμβάκι. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, το καλύτερο σχέδιο για τους Άγγλους που ζουν στην Εγγύς Ανατολή είναι να φροντίσουν ώστε η διαμονή τους να βρίσκεται όσο το δυνατόν κοντύτερα στις κορυφές των βουνών.

* 1806, William Martin Leake, Άγγλος αρχαιολόγος, τοπογράφος και στρατιωτικός: Σε μισή ώρα κατεβήκαμε στην πεδιάδα της Θεσσαλονίκης και μετά µία ώρα φτάσαμε στο τουρκικό κοιμητήριο που περιβάλλει την πόλη και περιλαμβάνει πολλά θραύσματα από κίονες και σαρκοφάγους, σκορπισμένα ανάμεσα στις επιτύμβιες πλάκες. Εισήλθαμε στη Βαρντάρ-Καπισί, δηλαδή στην πύλη του Βαρδάρη. Σε ένα δένδρο μπροστά της, κρέμεται το σώμα ενός ληστή. Τα τείχη της πόλης αποτελούνται εν μέρει στο κατώτερο τμήμα τους από αρχαία μάρμαρα και καθ’ όλες τις ενδείξεις παραμένουν στην ίδια θέση που είχαν κατά την αρχαιότητα. Οι Τούρκοι και οι Εβραίοι είναι φειδωλοί μέχρι υπερβολής, ενώ η πολυτέλεια δεν είναι ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσµανλήδες. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης κατάγονται από τη μεγαλύτερη παροικία απ’ όσες εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα κατά την εποχή του διωγμού τους από την Ισπανία, στα τέλη του 15ου αι. Αλλά έκτοτε ένα σημαντικό τμήμα τους έγιναν Μουσουλμάνοι και σχημάτισαν µια ξεχωριστή τάξη, τους μαμίν, που είναι γενικά πλούσιοι χάρις στο εβραϊκό πνεύμα της φειδούς και της φιλοπονίας.
Η «Πολιτεία», δηλαδή η Ελληνική Κοινότητα, έχει επικεφαλής της τον Μητροπολίτη, ο οποίος μαζί µε τους άρχοντες ρυθμίζει όλες τις αστικές διαφορές, στις οποίες οι Τούρκοι δεν αναμειγνύονται, εκτός αν οι Χριστιανοί κρίνουν σκόπιμο να καταφύγουν στο Ιεροδικείο. Υπάρχουν στη Θεσσαλονίκη πλούσιοι Έλληνες έμποροι, που οι περισσότεροι οφείλουν την ακώλυτη κατοχή και επαύξηση του πλούτου τους στην προστασία που τους παρέχουν τα ευρωπαϊκά προξενεία ως δραγουμάνους ή μπερατάριους.
Οι χειρώνακτες των τουρκικών οικογενειών, όπως οι καφετζήδες, οι τουντουτζήδες (καπνεργάτες) και οι αχτζήδες (μάγειροι) παίρνουν περίπου δέκα πιάστρες (δώδεκα σελίνια) τον μήνα. Οι Ελληνίδες υπηρέτριες στις φράγκικες οικογένειες παίρνουν περίπου πενήντα γρόσια τον χρόνο μαζί με μερικά ρούχα και η διατροφή είναι επιπλέον. Η κανονική τιμή του μεταξιού είναι πενήντα γρόσια η οκά και σχεδόν κάθε οικογένεια τρέφει μεταξοσκώληκες. Τα συνηθισμένα βαμβακερά και μάλλινα υφάσματα για την ένδυση του απλού λαού υφαίνονται επίσης κατ’ οίκον, καθώς και στα γύρω χωριά. Εδώ παράγεται σημαντική ποσότητα βαμβακερών προσοψιών, μερικές φορές διακοσμημένων µε χρυσές κλωστές, για το «νίψιμον», το πλύσιμο, των ανώτερων τάξεων πριν και μετά το γεύμα, συνήθεια που ισχύει σε κάθε μέρος της Ελλάδας από την εποχή του Ομήρου.
Ένα άλλο προϊόν της πόλης είναι το μεταξωτό τούλι, για πουκάμισα και κουνουπιέρες. Ωστόσο, οι κυριότεροι βιοτεχνικοί κλάδοι είναι η βυρσοδεψία και η βαφή των δερμάτων, οι οποίοι βρίσκονται πλήρως στα χέρια των γενίτσαρων. Το εμπόριο της Θεσσαλονίκης έχει παρακμάσει πολύ στη διάρκεια του πολέμου ακόμη περισσότερο και από το 1797. Το μοναδικό άξιο λόγου εξαγώγιμο προϊόν είναι ο καπνός, που αποστέλλεται από εδώ µε τα αυτοκρατορικά πλοία. Κανένα αγγλικό πλοίο δεν φόρτωσε εδώ στη διάρκεια των δώδεκα τελευταίων χρόνων. Οι μπέηδες έχουν τις αποθήκες τους γεμάτες καλαμπόκι, το οποίο, βάσει ενός φιρμανιού της Πύλης, απαγορεύεται να στέλνουν στις χριστιανικές χώρες. Στο μεταξύ, η Πύλη απαιτεί µία συγκεκριμένη αναλογία του προϊόντος σε χαμηλή τιμή από όλες τις σιτοπαραγωγές περιοχές της Αυτοκρατορίας, μεταξύ των οποίων και από τη Μακεδονία, επικαλούμενη τον εφοδιασμό στόλων και στρατευμάτων. Σιτάρι τριών ή τεσσάρων χιλιάδων κοιλών θα αποσταλεί στην Κωνσταντινούπολη μαζί µε όσο αριθμό βοοειδών ζητηθεί.

* 1807, Frédéric François Guillaume de Vaudoncourt, Γάλλος βαρόνος, στρατηγός και ιστορικός: Φτάνουμε σε έξι ώρες στη Βέροια ή αλλιώς Καραβέροια. Από εδώ έως τη γέφυρα του Βαρντάρ η απόσταση είναι πέντε ώρες από τον κάμπο και έπειτα τρεις ως το Κοντογκρού και άλλες δύο µέσω του Λεπλί για τη Θεσσαλονίκη. Η διαδρομή από τη Λάρισα στη Θεσσαλονίκη είναι 41½ ώρες. Υπάρχουν δύο διαδρομές εδώ. Η διαδρομή που ακολουθούν τα καραβάνια περνά από την Ελασσόνα από όπου µία πλευρική οδός οδηγεί στο Λιβάδι σε πεντέμισι ώρες και από εκεί σε άλλες έξι στην Κατερίνη. Η άλλη διαδρομή, που προτιμούν οι ταξιδιώτες και οι αγγελιοφόροι, διαρκεί µόνο 38 ώρες μέσα από την κοιλάδα των Τεμπών.

* 1809, John Galt, Σκωτσέζος μυθιστοριογράφος: Οι Έλληνες και οι Φράγκοι κατοικούν στα χαμηλότερα τμήματα της πόλης, οι Εβραίοι στα μεσαία και οι Τούρκοι στα υψηλότερα. Υπάρχει ένας δρόμος που καταλαμβάνουν κυρίως σιδηρουργοί, η καταγωγή των οποίων ανάγεται στην Αίγυπτο. Εμφανίζονται ως μουσουλμάνοι, αλλά οι Τούρκοι δεν τους θεωρούν αληθινούς πιστούς.
Η πόλη διοικείται από τον µπέη και τον μουλά. Ο μπέης διοικεί επίσης και την επαρχία. Υπάρχει και ένας αγάς των Γενιτσάρων, που είναι ο ειδικός προστάτης των Εβραίων. Οι αξιωματούχοι αυτοί συνήθως αντικαθίστανται κάθε χρόνο. Οι Έλληνες έχουν τους δικούς τους αξιωματούχους, οι οποίοι κανονίζουν τις υποθέσεις τους απευθείας µε τον διοικητή.
Τα σιτηρά αποτελούν το βασικό εξαγωγικό προϊόν των εύφορων περιχώρων του κόλπου. Μόνο το σιτάρι που μεταφέρεται κάθε χρόνο µε τα πλοία ξεπερνά τις πεντακόσιες χιλιάδες μπούσελ [17.500 τόνους]. Τελευταία, στις παρακείμενες περιοχές καλλιεργείται πολύ το βαμβάκι. Στις μέρες µας αποστέλλονται διά ξηράς στη Γερμανία πάνω από σαράντα χιλιάδες φορτία. Το μετάξι συλλέγεται κάθε χρόνο στα περίχωρά της. Υπολογίζεται ότι το βάρος του ξεπερνά τις εξήντα χιλιάδες λίβρες.
Παλαιότερα εξάγονταν στη Γαλλία μεγάλες ποσότητες μαλλιού άριστης ποιότητας. Όμως, το εμπόριο αυτό έχει πλέον διακοπεί εντελώς. Οι Αλβανοί διαμεσολαβητές αγοράζουν όλη την ποσότητα μαλλιού στην ενδοχώρα και το αποστέλλουν διά ξηράς στη Γερμανία. Ο καπνός εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό εμπορικό κλάδο στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, δεν έχει πλέον τη σημασία που του απέδιδαν κάποτε. Ίσως η αυξανόμενη ζήτηση για βαμβάκι και το γεγονός ότι η καλλιέργειά του είναι λιγότερο κοπιαστική και πιο παραγωγική, έχουν συμβάλει στη μείωση της καλλιέργειας του καπνού. Η αξία της ποσότητας καπνού που πουλιόταν στην περιοχή αυτή πριν από πέντε χρόνια υπολογίζεται σε ογδόντα χιλιάδες λίρες στερλίνες. Ωστόσο, σήμερα δεν ανέρχεται ούτε στα δύο τρίτα αυτού.
Οι κάτοικοι αρχίζουν πάλι να έχουν κάποια μικρή αίσθηση των δημόσιων διασκεδάσεων. Έχουν κατασκευάσει ένα περίπτερο κοντά στην ακροθαλασσιά, στο τέλος μίας σύντομης και ευχάριστης διαδρομής από τη δυτική πύλη της πόλης, όπου οργανώνουν εκδρομές το καλοκαίρι. Η Θεσσαλονίκη, έπειτα από την Αθήνα, διαθέτει τα ομορφότερα κατάλοιπα της αρχαιότητας που συναντήσαμε ποτέ.

* 1810, Charles Robert Cockerell, Άγγλος αρχιτέκτονας, αρχαιολόγος και συγγραφέας: Όλη η ακτή κατά μήκος του Κόλπου της Θεσσαλονίκης προς τα ανατολικά είναι µια τεράστια σιτοπαραγωγός περιοχή που εφοδιάζει σε μεγάλο ποσοστό την Ελλάδα. Ο δρόμος για την Αθήνα είναι προς το παρόν επικίνδυνος. Ο κύριος Charnaugh λέει ότι οι Αλβανοί ληστές κυκλοφορούν σε συμμορίες. Μετά το γεύμα είχα την ευχαρίστηση να κάνω έναν περίπατο στην πόλη, στην οποία είδαμε αρκετές ελληνικές εκκλησίες, που είχαν μετατραπεί σε τεμένη. Η µία από αυτές, του Αγίου Δημητρίου, είχε μεγάλο μέγεθος. Εκεί είδαμε αρκετά από το είδος των ψηφιδωτών που χρησιμοποιήθηκαν και στην Αγία Σοφία. Βρήκα στις αυλές των δύο εκκλησιών επισκοπικούς άμβωνες πλούσια διακοσμημένους. Είδαμε και τις αρχαιότητες, τη θριαμβική αψίδα και τις Καρυάτιδες [την αψίδα του Γαλερίου και τις Ινκαντάδας], καθώς και μερικά γλυπτά που ήταν πολύ όμορφα, στο ανατολικό τείχος, κοντά σε µια πύλη. Η εκκλησία της Αγίας Σοφίας στο εσωτερικό έχει πλούσια ψηφιδωτά. Στη μορφή του Χριστού έχουν επικολληθεί χρυσές ψηφίδες. Οι μορφές των αγίων διατηρούνται και στο ιερό η Παρθένος. Υπάρχουν πολλές αρχαίες εκκλησίες στη Θεσσαλονίκη.
Κατά τη γνώμη του το βάρος του κεφαλικού φόρου πέφτει κυρίως στους φτωχούς, οι οποίοι πληρώνουν σημαντικά μεγαλύτερη αναλογία σε σχέση µε τους πλούσιους. Οι Εβραίοι πληρώνουν λιγότερα, χάρη σε µια συμφωνία που έκαναν µε τους Τούρκους, όταν κατέφθασαν από την Ισπανία. Είχαν σημαντικά προνόμια, τα οποία µε την πάροδο του χρόνου εκφυλίστηκαν και τώρα πάσχουν από μεγάλη φτώχεια. Ασχολούνται κυρίως µε τις τράπεζες και την εμπορική διαμεσολάβηση. Οι πασάδες και οι μπέηδες δανείζονται ανελέητα από αυτούς, έπειτα πληρώνουν ένα μέρος του χρέους, αλλά πάντοτε μένουν 20.000–30.000 ή 10.000 υπόλοιπο, το οποίο στην πράξη καταστρέφει τους δυστυχείς τραπεζίτες. Οι Έλληνες έχουν τη φιλοδοξία να ξεχωρίσουν και να βελτιωθούν. Οι Έλληνες έμποροι που εγκαταστάθηκαν στο Λιβόρνο, στη Βιέννη και σε άλλες πόλεις έχουν ιδρύσει ελληνικά σχολεία, στα οποία διδάσκονται τα ελληνικά γράμματα και οι βασικές αρχές της φιλοσοφίας. Υπάρχουν δύο σχολεία στη Θεσσαλονίκη, δύο στη Μυτιλήνη και ένα στη Σμύρνη.

* 1812, Henry Holland, Άγγλος γιατρός και περιηγητής: Μόνο η Κωνσταντινούπολη, και ίσως η Αδριανούπολη, ξεπερνούν τη Θεσσαλονίκη σε πληθυσμό. Όσον αφορά το εύρος του εμπορίου της, μόνον η πρωτεύουσα την ξεπερνά. Η γενική κατάσταση της πόλης και το μεγαλείο της εξωτερικής εμφάνισής της έχουν ήδη αναφερθεί. Το εσωτερικό της Θεσσαλονίκης παρουσιάζει την ασυμμετρία και τις δυσμορφίες που είναι συνήθεις στις τουρκικές πόλεις. Η απότομη ανηφόρα στον λόφο ελαττώνει αυτή την ασχήμια στο άνω τμήμα της πόλης. Συνολικά, σε ό,τι αφορά την καθαριότητα και την εσωτερική άνεση, η σύγκριση µε άλλες μεγάλες και πολυπληθείς πόλεις της Τουρκίας είναι υπέρ της Θεσσαλονίκης. Σίγουρα κερδίζει κατά πολύ στη σύγκριση, αν θέσουμε ως κριτήριο ανωτερότητας την επιχειρηματική δραστηριότητα. Εκτός από τις συνοικίες όπου κατοικούν οι επιφανείς Τούρκοι, υπάρχει µία γενική εικόνα ζωντάνιας και κίνησης, αντίθετη προς τη μονοτονία των τουρκικών πόλεων. Οι αποβάθρες είναι γεμάτες εμπορεύματα. Πλήθος ανθρώπων απασχολούνται στα πλοία και τις αποθήκες, ενώ τα παζάρια είναι πλήρως εφοδιασμένα και μονίμως γεμάτα µε αγοραστές και πωλητές. Η τεράστια και ξαφνική εισροή εμπορευμάτων στο λιμάνι παρείχε µία ιδιαίτερα ευνοϊκή ευκαιρία.
Το ύφος της αρχιτεκτονικής στη Θεσσαλονίκη είναι τελείως τουρκικό. Τα παζάρια, τα οποία βρίσκονται στο χαμηλότερο τμήμα της πόλης, είναι πολύ εκτεταμένα και σχηματίζουν μερικούς επιμήκεις, αλλά στενούς δρόμους. Οι έμποροι είναι κυρίως Έλληνες και Εβραίοι σε μεγάλη αναλογία οι τελευταίοι. Στα παζάρια παρατηρήσαμε ότι υπήρχε τεράστια αφθονία χαβιαριού, που εκτίθονταν προς πώληση.
Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης ίσως ξεπερνά στην παρούσα φάση τις εβδομήντα χιλιάδες ψυχές. Υπολογίζεται ότι ο αριθμός των ελληνικών οικογενειών στη Θεσσαλονίκη είναι περίπου δύο χιλιάδες. Το μεγαλύτερο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού ασχολείται µε το εμπόριο και πολλοί από τους Έλληνες εμπόρους που κατοικούν εδώ έχουν αποκτήσει σημαντικές περιουσίες από αυτή την πηγή. Το εμπόριο που διεξάγουν είναι ως έναν βαθμό εξαρτημένο από το εμπόριο των Φράγκων εμπόρων της Θεσσαλονίκης, αλλά επιπροσθέτως διατηρούν ισχυρούς και ανεξάρτητους δεσμούς µε τη Γερμανία, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Μάλτα και µε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Δεν έχουν τόσο μεγάλη φήμη στα γράμματα όσο οι συμπατριώτες τους στα Ιωάννινα, αλλά έχω επισκεφθεί τα σπίτια ορισμένων εμπόρων της Θεσσαλονίκης στα οποία υπήρχαν μεγάλες συλλογές βιβλίων που περιλάμβαναν όχι µόνο τη ρωμαϊκή γραμματεία μα και της Ευρώπης. Οι Εβραίοι αποτελούν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού της πόλης. Ο αριθμός των σπιτιών που καταλαμβάνουν υπολογίζεται σε τρεις µε τέσσερις χιλιάδες. Η κοινότητα έχει ισπανική καταγωγή και είναι εγκαταστημένη εδώ υπό συγκεκριμένους όρους προστασίας και προνομίων, που φαίνεται ότι τηρούνται πιστά από την πλευρά των Τούρκων. Οι Εβραίοι της ανώτερης τάξης κερδίζουν τα προς το ζην κυρίως ως μεσίτες ή ως λιανέμποροι στα παζάρια. Οι περισσότεροι απασχολούνται ως αχθοφόροι στις αποβάθρες και σε άλλες παρόμοιες εργασίες. Επιδεικνύουν και εδώ την ίδια δραστήρια φιλοπονία, όπως παντού αλλά η φήμη των δόλιων συνηθειών τους πάει μαζί µε την εργατικότητά τους.
Ο φράγκικος πληθυσμός περιορίζεται στις χαμηλότερες συνοικίες της πόλης, αλλά πρόσφατα έχει αυξηθεί, λόγω της αύξησης του εμπορίου. Οι Γερμανοί και Γάλλοι κάτοικοι είναι περισσότεροι από τους Άγγλους.

Ο Συναξαριστής
Ν. Ι. Μέρτζος

[1] Αλέξανδρος Γρηγορίου-Ευάγγελος Χεκίμογλου, Η Θεσσαλονίκη των περιηγητών 1430-1930, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, εκδόσεις Μίλητος, 2008

Rubrik: Geschichte/Ιστορία
Ν. Ι. Μέρτζος
25. April 2017

One Comment
berlinathen sagt:
25. April 2017 um 9:38
Η Αυτοκρατορία του Οσμαν ονομάσθηκε στην δυτική Ευρώπη μετά τον 12. αιώνα λόγω άγνοιας και βλακείας των ευρωπαίων περιηγητών και πολιτικών ως Τουρκική Αυτοκρατορία. Και αυτό το όνομα χρησιμοποιήθηκε πρίν και μετά την σύσταση του ελληνικού κράτους και από τους Έλληνες ιστορικούς και πολιτικούς, Τουρκική Αυτοκρατορία, ή Τουρκία. Και για πολιτικούς και εθνικούς κ.λπ. λόγους ως Τουρκοκρατία.
Τουρκία και Τούρκοι πρίν το 1922 ΔΕΝ ΥΠΗΡΧΑΝ. Υπήρχε η Αυτοκρατορία των Οσμανλήδων, που αναφέρεται και ως Οθωμανική Αυτοκρατορία και κατά την İslâm Ansiklopedisi ως Devlet-i ʿAlīye, „το μεγαλοπρεπές κράτος“ και από το 1876 επίσημα دولت عثمانيه Devlet-i ʿOs̲mānīye „Κράτος του Οσμάν“, στα τουρκικά Osmanlı İmparatorluğu, Αυτοκρατορία ή Δυναστεία των Οσμανλήδων (1299-1922).
ΕΣ
Antworten

__________________

Τρίτη, 25 Απριλίου 2017

Οι πρώτοι ξένοι περιηγητές στην Αθήνα στα μέσα του 19ου αιώνα

Οδοιπορικό στην παλιά Αθήνα (1850-1920) 


Οι πρώτοι ξένοι περιηγητές συνοδευόμενοι από φωτογράφους στα μέσα του 19ου αιώνα «παθιασμένοι» οπαδοί των ταξιδιών και συνάμα σταλμένοι από τα μεγάλα έντυπα του εξωτερικού, έφταναν στην Αθήνα με τις ογκώδεις μηχανές τους και το βαρύ εξοπλισμό τους, ύστερα από ένα μακρύ, κουραστικό ταξίδι, συχνά επικίνδυνο... έτοιμοι να αντιμετωπίσουν κατά τη διαμονή τους, τη ζέστη, την έλλειψη νερού, τη σκόνη, τα έντομα, τις μεταδοτικές ασθένειες και τα προβλήματα συνεννόησης με τους ντόπιους αχθοφόρους και δραγουμάνους (μεταφραστές της εποχής).
Την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα, η φωτογραφία ετοιμάζεται να εισέλθει δυναμικά στον επόμενο αιώνα. Χάρη στην τεχνική της εξέλιξη, ιδιαίτερα με την καθιέρωση του εύκαμπτου φιλμ (1880), αποκτά τη δυνατότητα να αποτυπώνει την κίνηση, ώστε ο φακός να γίνεται μάρτυρας των γεγονότων. Εξάλλου η κυκλοφορία των πρώτων φορητών φωτογραφικών μηχανών (1889) ενθαρρύνει πολλούς ερασιτέχνες να δοκιμάσουν τις ικανότητές τους. 
Σπάνια φωτογραφία. Από τις πρώτες φωτογραφίες της Ακρόπολης λίγο πριν τα μέσα του 19ου αιώνα. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον λόφο του Φιλοπάππου. Το ζευγάρι που ατενίζει την Ακρόπολη είναι ξένοι περιηγητές, αν κρίνουμε από τη «φράγκικη» ενδυμασία, όπως την αποκαλούσαν οι φουστανελοφόροι Αθηναίοι της εποχής (φωτογραφικό αρχείο Μουσείου Mπενάκη). 


Στις 30 Σεπτεμβρίου του 1852, μια φοβερή θύελλα ξέσπασε ξαφνικά στον ουρανό της Αθήνας. Ήταν μια θύελλα που, όπως καταγράφηκε από τους κατοίκους της εποχής, κυριολεκτικά σάρωσε οτιδήποτε συνάντησε στο πέρασμά της. Δέντρα ξεριζώθηκαν, σπίτια γκρεμίστηκαν, αλλά, το κυριότερο, η μια από τις τρεις κολώνες που έστεκαν χωριστά από τις υπόλοιπες στο ναό του Ολυμπίου Διός, στο κέντρο της πόλης, κατέπεσε. 
Το συμβάν αυτό θεωρήθηκε τόσο σημαδιακό από τους Αθηναίους, ώστε επί πολλές δεκαετίες αργότερα, όταν ήθελαν να προσδιορίσουν την εποχή εκείνη, έλεγαν χαρακτηριστικά: «τον καιρό της κολώνας». Σπάνια φωτογραφία εφημερίδας τραβηγμένη από τις παρυφές της Ακρόπολης. Η χρονολογία άγνωστη, εικάζεται γύρω στο 1860. Διακρίνεται η πύλη του Αδριανού και οι στήλες του Ολυμπίου Διός. Διακρίνετε η πεσμένη κολόνα. Παρατηρείστε ότι το Ζάππειο, που αποπερατώθηκε το 1874, δεν έχει ακόμη κατασκευαστεί και βέβαια το μεταγενέστερο Παναθηναϊκό στάδιο. 
Η λεγόμενη Πύλη του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού δεσπόζει ακόμη και σήμερα στην Αθήνα από το 125 μ.Χ. Παρατηρούμε στη φωτογραφία ότι στα μέσα του 19ου αιώνα η ΝΑ περιοχή κάτω από την Ακρόπολη ήταν εντελώς χέρσα (φωτογραφικό αρχείο Μουσείου Mπενάκη). Άποψη της Ακρόπολης γύρω στα 1865. O Δημήτρης Κωνσταντίνου, δεύτερος επαγγελματίας φωτογράφος στην Αθήνα μετά τον Φ. Μαργαρίτη, είναι ο πρώτος Έλληνας που ασχολείται αποκλειστικά και μόνο με τη φωτογράφηση αρχαίων μνημείων. Οι φωτογραφίες του, ποιοτικά και αισθητικά άρτιες, σήμερα στέκονται αντάξιες δίπλα σε εκείνες των επιφανών ξένων φωτογράφων της ίδιας εποχής.


 Άποψη της Αθήνας, 1865. Χαρακτική του Bachelieu από τα φωτόγραφα του Δ. Κωνσταντίνου. 
Γράφει ο Κ. Σκόκος στο ημερολόγιο του (έκδοση 1910) για την Αθήνα του 1865: «Στην Αθήνα πια φραγκέψαμε. Θυμάμαι εδώ και λίγα χρόνια ακόμα, κάτω από την Ακρόπολη στην παλιά Πλάκα, ήταν ένα σωρό σπιτικά, που το καθένα ήταν σωστή ζωγραφιά. Γέροι φουστανελάδες κάθονταν στα καφενεδάκια, και τα κορίτσια της γειτονιάς έτρεχαν στη βρύση με τις στάμνες τους. Εκεί τώρα χτίστηκαν παλάτια (εννοεί τα νεοκλασικά) και τα λίγα σπιτάκια που απόμειναν ολοένα χάνονται, πολιτισμός θα μου πείτε». Φωτογραφία της Ακρόπολης τραβηγμένη από το ύψος της σημερινής πλατείας του Θησείου, μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. 
Το 1880 κατεδαφίστηκαν τα μπροστινά κτίρια που βλέπουμε και χαράχθηκε η οδός Αποστόλου Παύλου που συνέδεε το Μοναστηράκι με τη συνοικία του Μακρυγιάννη (σημερινός πεζόδρομος). 
Η Πλατεία του Θησείου έγινε στις αρχές του 20ου αιώνα (φωτογραφική πηγή άγνωστη). 


Η περιοχή των σημερινών Εξαρχείων, χωματουργικές εργασίες στην ομώνυμη πλατεία. Την εποχή εκείνη τα σημερινά Εξάρχεια ήταν προάστιο της Αθήνας (φωτογραφικό πηγή άγνωστη). 


Το Ελληνικό Πιλοποιείο, από τις πιο επιτυχημένες ελληνικές επιχειρήσεις, ιδρύθηκε το 1886 από τον Ηλία Πουλόπουλο, έναν υφασματέμπορο από την Καρύταινα Γορτυνίας που ήρθε στην Αθήνα αποφασισμένος να γίνει βιομήχανος. Το εργοστάσιο που έκτισε στο Θησείο ήταν πλήρως εξοπλισμένο ήδη το 1900 και τα καπέλα που κατασκεύαζε, αποσπούσαν διεθνή βραβεία. Η επιχείρηση λειτούργησε ως τα μέσα του 20ου αιώνα στο λιθόκτιστο κτήριο στην οδό Ηρακλειδών. Από το κτίριο έχει απομείνει μόνο ένα μικρό μέρος που έχει αποκατασταθεί στην αρχική του μορφή και ανήκει στο Πνευματικό Κέντρο «Μελίνας Μερκούρη» του Δήμου Αθηναίων. Φωτογραφία τραβηγμένη από τον λόφο του Φιλοπάππου. 
Ο αρχαίος ναός που διακρίνεται είναι ο ναός του Ηφαίστου και της Αθηνάς που σώζεται ανέπαφος μέχρι σήμερα. Οι πρώτοι αρχαιολόγοι και ειδικοί πίστευαν ότι ο ναός ανήκε στον Θησέα, επειδή στην ζωοφόρο του υπάρχουν παραστάσεις από τη ζωή του, για αυτό και την περιοχή γύρω από το ναό την ονόμασαν Θησείο. Η λεγόμενη και γραμμή 1 ή πράσινη γραμμή του μετρό της Αθήνας εγκαινιάστηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1869. Στη γραμμή λειτουργούσαν ατμοκίνητα τρένα, που συνέδεαν το Θησείο με τον Πειραιά και για τη λειτουργία της ήταν υπεύθυνη η εταιρία Σιδηρόδρομοι Αθηνών - Πειραιώς (Σ.Α.Π.). Η γραμμή επεκτάθηκε προς Ομόνοια και ηλεκτροδοτήθηκε το 1904 με την επωνυμία «Ελληνικοί Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι» (Ε.Η.Σ.), ενώ η εταιρία λειτουργίας μετονομάστηκε σε «Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι Αθηνών - Πειραιώς» (Η.Σ.Α.Π.) το 1976 ( φωτογραφική πηγή: EΛΙΑ από το Μουσείο του ΗΣΑΠ). 
Από τις πρώτες στρατιωτικές αεροφωτογραφίες από αερόστατο (1890). Πάνω από τον λόφο του Φιλοπάππου (διακρίνεται και το ομώνυμο μνημείο) όπου φαίνεται το νότιο άκρο της Αθήνας. Η φωτογραφία μιλά από μόνη της…. Αεροφωτογραφία από αερόστατο της Ακρόπολης και της Πλάκας (1890) τότε που μαζί με το Ψυρρή, το Θησείο και το Μεταξουργείο ήταν οι μοναδικές της συνοικίες. Επίσης διακρίνονται και τα ανάκτορα (σημερινή Βουλή). Σε ακτίνα λίγων χιλιομέτρων από την Ακρόπολη βλέπουμε ότι η Αθήνα περιστοιχιζόταν από ελαιώνες, αμπελώνες και περιβόλια. Για έναν περίπου αιώνα η ύδρευση ταλάνιζε την Αθήνα. Το παλαιό υδραγωγείο του Αδριανού είχε πάθει ανεπανόρθωτες ζημιές από τους πολέμους του ’21. 
Η Αθήνα υδρευόταν από τις 55 δημοτικές βρύσες που υπήρχαν σε διάφορα σημεία, οι οποίες συνεισέφεραν ελάχιστα έως και καθόλου στις καθημερινές ανάγκες της κατανάλωσης νερού. Ατελείωτες οι ουρές των Αθηναίων καθημερινά σε αυτές με τους τενεκέδες και τις στάμνες, καυγάδες για τη σειρά και φασαρίες. Χρυσές δουλειές έκαναν ωστόσο οι νερουλάδες που μετέφεραν με τα κάρα τους και πουλούσαν νερό στην Αθήνα, στα σπίτια που διέθεταν δεξαμενές από τις πηγές των γύρω χωριών, όπως της Κηφισιάς και του Αμαρουσίου. Μέχρι το 1924 η Αθήνα υδρευόταν κυρίως από τα νερά των πηγών της Πάρνηθας και από τον υπόγειο υδροφορέα. 
Το 1925 άρχισαν να κατασκευάζονται τα πρώτα σύγχρονα έργα ύδρευσης στην περιοχή της Πρωτεύουσας. Τη χρονιά αυτή υπογράφτηκε σύμβαση μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου, της Αμερικανικής Εταιρείας ULEN και της Τράπεζας Αθηνών για τη χρηματοδότηση και κατασκευή έργων ύδρευσης της Πρωτεύουσας. Φωτογραφία από την εφημερίδα Εστία το 1894. Παρουσιάζει τη δυτική πλευρά των τότε Ανακτόρων (σημερινή Βουλή). Παρατηρούμε ότι το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη δεν είχε γίνει ακόμη κι όλος ο χώρος είχε τη μορφή ενός πλούσιου άλσους. Η γύρω περιοχή δεν ήταν οικοδομημένη. Περιγράφει αξιωματικός των τότε Ανακτόρων: «Από την κεντρική είσοδο του κτιρίου των Ανακτόρων βλέπεις τον κάμπο του Ρουφ - Ρέντη - Μοσχάτου, με τα αγροτόσπιτα, τη θάλασσα, τη Σαλαμίνα, την Αίγινα κι όταν η ατμόσφαιρα είναι καθαρή, και τα γαλανά ακρογιάλια του Μοριά». Διαμόρφωση περιβάλλοντος χώρου των Ανακτόρων, στο σημερινό μνημείο του άγνωστου στρατιώτη, γύρω στο 1900. Αργότερα, το 1930, ξεκίνησαν οι εργασίες μετατροπής του κτιρίου σε κοινοβούλιο από τον αρχιτέκτονα Ανδρέα Κριεζή. 
Τρία χρόνια μετά, στις 2 Αυγούστου του 1934, επί πρωθυπουργίας Παναγή Τσαλδάρη, εγκαινιάζεται στο ανακαινισμένο κτίριο η αίθουσα της Γερουσίας και τον επόμενο χρόνο, στις 1 Ιουλίου 1935, επί ιδίου πρωθυπουργού πραγματοποιούνται πανηγυρικά σ’ αυτό οι εργασίες της Ε' Εθνοσυνέλευσης, στη νέα αίθουσα συνεδριάσεων της Ολομέλειας της Βουλής. O βασιλικός κήπος, που το 1974, με την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας, μετονομάστηκε σε Εθνικό κήπο, έγινε για τον περιβάλλοντα καλλωπισμό των βασιλικών ανακτόρων. Τις πρώτες φυτευτικές εργασίες οργάνωσε και επέβλεψε ο Βαυαρός γεωπόνος Σμάρατ (Smarat) το 1839, όπου φυτεύτηκαν 15.000 καλλωπιστικά φυτά που μεταφέρθηκαν από τη Γένοβα, καθώς επίσης και με αυτοφυή είδη, που μετέφερε από το Σούνιο και την Εύβοια ο Πρώσος γεωπόνος Φρειδερίκος Σμιτ (Friedrich Schmidt), βοηθός τού Σμάρατ. Ο κήπος συνέχισε να επεκτείνεται, και για το σκοπό αυτό προσκλήθηκε ο Γάλλος κηποτέχνης Φρανσουά Λουί Μπαρώ (François Louis Bareaud), ο οποίος ανέλαβε τη διεύθυνση τού κήπου από το 1845 έως το 1854. 
Τον Μπαρώ διαδέχθηκε ο Φρειδερίκος Σμιτ, ο οποίος διηύθυνε τον κήπο επί 30 χρόνια, φέρνοντας από το εξωτερικό πολλά φυτά, κατάλληλα για το κλίμα της Αττικής, συμπληρώνοντας έτσι τη φύτευση του κήπου στα σημερινά της όρια.
 Ο κήπος ήταν για την αποκλειστική τέρψη της βασιλικής οικογένειας και δεν ήταν ελεύθερος για τον Αθηναϊκό λαό. 

Πόσοι άραγε γνωρίζουν ότι υπήρχε ένα θέατρο-κόσμημα στην πρωτεύουσα, το Δημοτικό Θέατρο Αθηνών, στη θέση του παλαιού Δημαρχείου (πλατεία Κοτζιά). Σε διαδοχικά σχέδια των Μπουλανζέ (1857) και Τσίλερ (1873) λειτούργησε από το 1888 έως το 1939 και πέρασε διάφορες φάσεις ταλαιπωρίας στο μισό αιώνα ζωής του. 
Το θέατρο αυτό είχε χωρητικότητα 1.500 θεατών και ήταν από τα καλύτερα και πολυτελέστερα της Ευρώπης, πραγματικά ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα. Όταν έφθασαν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες, μην ξέροντας που να τους στεγάσει, το ως γνωστό ανοργάνωτο κράτος σταμάτησε την λειτουργία του. Για 5 περίπου χρόνια οι πρόσφυγες («οι τουρκόσποροι», όπως τους αποκαλούσαν οι ανάλγητοι Αθηναίοι αστοί της εποχής), στοιβάζονταν κατά εκατοντάδες στο θέατρο αυτό. Εγκαταλειμμένοι από το κράτος, τις παγερές νύχτες του χειμώνα έκαιγαν τα καθίσματα και τα έπιπλα. Τις κουρτίνες τις έκαναν σκεπάσματα. Το θέατρο μαγαρίστηκε. Από το 1927, που μετακόμισαν και οι τελευταίοι πρόσφυγες, το θέατρο έμεινε ανενεργό και εγκαταλειμμένο. Τελικά το 1939 την κατεδάφισή του πρότεινε ο Κωνσταντίνος Κοτζιάς, υπουργός Διοίκησης Πρωτεύουσας (επί Μεταξά), με σύμφωνη απόφαση του δημάρχου Αμβρόσιου Πλυτά, λέγοντας στο Δημοτικό συμβούλιο ότι «η απαλλαγή της Αθήνας από το θέατρο θα ήταν ευεργέτημα». 

Φωτογραφία μέρους της Ομόνοιας περί τα 1870. 

Διακρίνουμε τις κλειστές επιβατηγούς άμαξες, τις «Βικτώριες», όπως τις αποκαλούσαν. Οι ράγες των πρώτων ιππήλατων τραμ, που κατασκευάστηκαν το 1882, δεν υπάρχουν ακόμη. Ο χώρος διαμορφώθηκε σε πλατεία το 1846 και αρχικά πήρε το όνομα Πλατεία Ανακτόρων και στη συνέχεια Πλατεία Όθωνος, προς τιμή του βασιλιά. Αποτελούσε το βορειότερο άκρο της πόλης και το τέρμα του εξοχικού περιπάτου των Αθηναίων της εποχής. 


Το 1862 μετονομάσθηκε σε Πλατεία Ομονοίας, όταν στο χώρο αυτό συγκεντρώθηκαν κι έδωσαν όρκο «ομονοίας» οι αρχηγοί των αντιπάλων πολιτικών μερίδων, οι οποίες είχαν προκαλέσει λόγω του δυναστικού αιματηρές ταραχές στη χώρα (φωτογραφία: Ελληνικό λογοτεχνικό και ιστορικό αρχείο). Πλατεία Συντάγματος: Διαμορφώθηκε το 1843 και ονομαζόταν αρχικά και αυτή Πλατεία Ανακτόρων. Η πλατεία πήρε το σημερινό όνομά της από το Σύνταγμα, που αναγκάστηκε να εκδώσει ο βασιλιάς Όθωνας μετά από τη στρατιωτική περισσότερο εξέγερση και όχι λαϊκή, τη λεγόμενη Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843, που αποδεδειγμένα είχε παρακινηθεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις, όταν, τότε, μόνο μία από αυτές, η Γαλλία, είχε θεσπίσει σύνταγμα. Διακρίνεται (αριστερό κτίριο) το κοσμικό καφενείο του Ζαχαράτου, «η μικρή Βουλή», όπως λεγόταν τότε, γιατί σ’ αυτό πολλές φορές παίχθηκε η τύχη, πολιτικών καταστάσεων. Στο εσωτερικό του είχε δύο αίθουσες. 
Στη μια κάθονταν οι απόστρατοι και εν ενεργεία στρατιωτικοί και στην άλλη οι πολιτικοί και οι λόγιοι της εποχής. Μπορούσε κανείς να διακρίνει τον Γιάννη Γρυπάρη, τον Γιάννη Βλαχογιάννη, τον Γιώργο Σουρή, τον Πέτρο Κανελλίδη, τον Καλαποθάκη, τον Ανδρέα Καρκαβίτσα, τον Κονδυλάκη, τον Εμμανουήλ Ροΐδη και άλλους.

(φωτογραφία: Ελληνικό λογοτεχνικό και ιστορικό αρχείο). 

Η πλατεία Συντάγματος στα τέλη του 19ου αιώνα. Από αυτήν τη φωτογραφία μπορούμε να κατανοήσουμε και τα μέσα συγκοινωνίας της εποχής. Διακρίνουμε τα πρώτα ιππήλατα τραμ που κινούντο πάνω σε σταθερές ράγες για να μη μεταφέρονται οι κραδασμοί στην καμπίνα και για να μειωθεί η τριβή των τροχών αυξάνοντας την έλξη των ίππων. Μπορεί η Αθήνα να μην είχε νέφος τότε αλλά πνιγόταν στη σκόνη που σήκωναν οι άμαξες και τα κάρα. Διακρίνουμε και ένα μόνιππο (λαντό). 


Τα μόνιππα, που ήταν κάτι σαν τα σημερινά ταξί, έκαναν πιάτσα σε κεντρικά σημεία της πρωτεύουσας. Οι πολλοί ευκατάστατοι Αθηναίοι είχαν δικά τους λαντό σαν τα σημερινά Ι.Χ. Στην Αθήνα αναπτύχθηκε δίκτυο ιππήλατων τροχιοδρόμων μετρικού εύρους, το 1882, για την ακρίβεια: από τη βελγικών συμφερόντων Εταιρεία Τροχιοδρόμων Αθηνών - Πειραιώς - Περιχώρων (Ε.Τ.Α.Π.Π.). Το δίκτυο αυτό ηλεκτροδοτήθηκε, αναβαθμίσθηκε και επεκτάθηκε μεταξύ 1906 και 1908, ενώ υπέστη τροποποιήσεις και προσθήκες και μεταγενέστερα. Το εισιτήριο με άμαξα αγγλικού τύπου Βικτώρια (μεγάλη άμαξα με δυο ή και τέσσερα άλογα ήταν τα λεωφορεία της εποχής) ήταν αρχικά μια δεκάρα. Όταν όμως άρχισε ο συναγωνισμός με το τραμ, το εισιτήριο κόστιζε μια πεντάρα. 
Επειδή δεν μπόρεσαν να αντέξουν και τον ιπποκίνητο ακόμη «τροχιόδρομο» της οδού Σταδίου, εγκατέλειψαν τη γραμμή αυτή κι εγκαταστάθηκαν στο Σταθμό Λαρίσης, κάνοντας τη διαδρομή μέχρι το Ναό του Αγίου Κωνσταντίνου, κοντά στην Ομόνοια. Τελικά όμως υπέκυψαν στα σύγχρονα μέσα συγκοινωνίας (φωτογραφία: Ελληνικό λογοτεχνικό και ιστορικό αρχείο). 
Το ξενοδοχείο της Μεγάλης Βρετάνιας χτίστηκε το Ι842, στον ίδιο χώρο, από τον Αντώνιο Δημητρίου, σε σχέδια του μεγάλου αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν. Ένα κτίριο με δυο κατοικίες (Δημητρίου-Λημνού), γραφεία στο ισόγειο και κοινόχρηστους χώρους. Για αρκετά χρόνια (1856-1873) χρησιμοποιήθηκε για να στεγάσει τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. 


Τελικά το 1874 έγινε ξενοδοχείο. Παρατηρούμε ότι το ξενοδοχείο δεν ήταν τότε όπως το βλέπουμε σήμερα (φωτογραφική πηγή: ταχυδρομική κάρτα της εποχής). Άποψη της Αθήνας γύρω στο 1900. Η φωτογραφία ρετουσαρίστηκε σε έγχρωμη κι έτσι μπορούμε να δούμε αριστερά από το Παναθηναϊκό στάδιο το καταπράσινο Παγκράτι (φωτογραφία από ταχυδρομική κάρτα).